search
Title Image

Տավուշի մասին

«Այցելի՛ր Տավուշ։ Զգա՛ մեր ջերմությունը»
Գլխավոր  /  Տավուշի մասին

Աշխարհագրություն

 

Տավուշի մարզը գտնվում  է ՀՀ հյուսիս-արևելյան մասում: Հարավում և հարավ-արևելքում սահմանակից է  ՀՀ Գեղարքունիքի և Կոտայքի, արևմուտքում` Լոռու մարզերին, հյուսիսում` Վրաստանի Հանրապետությանը (50 կմ սահման), արևելքում և հյուսիս–արևելքում` Ադրբեջանի Հանրապետությանը (350 կմ սահման՝ փակ սահման է): Մարզով ձգվում են 146 կմ երկարության միջպետական ճանապար: Հյուսիսային սահմանի երկայնքով՝ Դեբեդի ափով, անցնում է Երևան-Թբիլիսի երկաթուղու 7 կմ-ոց հատվածը Տավուշի մարզկենտրոնն է Իջևան քաղաքը: Մարզի տարածքը կազմում է 2704 քկմ:

Լեռնագրությունը: Ֆիզիկաաշխարհագրական առումով Տավուշի մարզը գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհի խոշոր լեռնագրական միավոր Փոքր Կովկասի լեռնահամակարգի արտաքին շարի՝ Գուգարաց, Միափորի լեռնաշղթաների և նրանց լեռնաբազուկների։ Մարզի ռելիեֆի բնորոշ գծերից են ուղղաձիգ քարափային լանջերը, սեղանաձև լեռնակատարները (հատկապես Իջևանի տարածաշրջանում), 200-600 մ խորությամբ ձորերն ու կիրճերը, խիստ մասնատված մակերևույթը (տիրապետող են 12°-ից բարձր թեքության լանջերը): Տարածքի մեծ մասն ունի 800-1700 մ բարձրություն: 2000 մ և ավել բարձրութան տարածքները կազմում են մարզի ընդհանուր տարածքի ընդամենը 5-10%, իսկ ցածրադիր գոտին կազմում է մարզի տարածքի մոտ 15%-ը: Մարզի ցածրադիր կետը (Դեբեդավան գյուղ) գտնվում է ծովի մակարդակից 379 մ բարձրության վրա, իսկ բարձրադիր կետը՝ Մուրղուզ լեռը` 2993 մ։ 

Բուսական և կենդանական աշխարհը: Տավուշի մարզում հանդիպում են լանդշաֆտային  5 գոտի՝ հետանտառային, անտառային, մարգագետնատափաստանային, մերձալպյան, ալպյան: Թվարկված գոտիների բուսակենդանական աշխարհի թվաքանակով, բազմազանությամբ և մակերեսով առանձնանում է անտառային գոտին, որը կազմում է մարզի տարածքի շուրջ 40,3%-ը (ՀՀ անտառային ֆոնդի շուրջ 30%-ը) և այս ցուցանիշով Տավուշը համարվում է ՀՀ ամենաանտառապատ մարզը: Հիմնական ծառատեսակներն են հաճարենին, կաղնին, բոխին, լորենին, հացենին, թխկին, կեչին, գիհին, ընկուզենին և անտառային հատապտղավոր բույսերը (հոնի, վայրի տանձենի և խնձորենի, տխլենի և այլն): Մարզը հարուստ է նաև բազմաթիվ թեյաբույսերով՝ մասրենի, ուրց, դաղձ և այլն: Կենդանական աշխարհը նույնպես բազմազան է: Մարզում տարածված են կովկասյան եղջերուն, բծավոր եղջերուն, եվրոպական այծյամը, գորշ արջը, այծյամը, նապաստակը, գայլը, աղվեսը, լուսանը, գորշուկը, կզաքիսը, սկյուռը, փորսուղը, եղնիկը, վարազը և այլն: Մարզում տարածված են նաև տարբեր թռչնատեսակներ՝ սուզակներ, բադեր տառեխներ, որորներ, կկուներ, բու, այծկիթ  և այլն (Մարզում հանդիպող բույսերից շուրջ 50-ը և թվարկված կենդանիների զգալի մասը գրանցված են ՀՀ Կարմիր գրքում)։ 

Բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ։ Քանի որ բուսակենդանական աշխարհի մի մասը գրանցված է ՀՀ Կարմիր գրքում, այդ իսկ պատճառով մարզում ստեղծվել են նաև բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ (ԲՀՊՏ), այդ թվում՝ մեկ ազգային պարկ (Դիլիջանի), 5 արգելավայր (Իջևանի, Արջատխլենու, Գանձաքարի-Վերին Աղդանի, Գետիկի, Զիկատարի) և 2 դենդրոպարկ (Իջևանի դենդրոպարկ, Բերդի սորաններ)։ ԲՀՊՏ-ները կազմում են մարզի ընդհանուր տարածքի շուրջ 12%-ը։ 

Կլիման: Տավուշի մարզի կլիման բարեխառն է՝ չափավոր տաք ամառներով և մեղմ ձմեռներով, իսկ հյուսիսային և հյուսիս-արևելյան ցածրադիր գոտիներն աչքի են ընկնում չոր մերձարևադարձային կլիմայով: Մարզն ունի մեղմ կլիմա, թթվածնով հարուստ լեռնային մաքուր և բուժիչ օդ։ Ընդ որում, լեռնագրական առանձնահատկություններով պայմանավորված, մարզի հարավային և հյուսիսային մասերը կլիմայական պայմանների առումով բավականին տարբերվում են: Հյուսիսային մասերում ձմեռը տաք է, սակավաձյուն, ամպամած օրերը՝ քիչ: Հունվար ամսվա միջին ջերմաստիճանը՝ 0.0-0.5°C է: Ամռանը բավական շոգ է, հուլիսի ամսվա միջին ջերմաստիճանը կազմում է 23-24°C, բացարձակ առավելագույնը հասնում է 36°C -ի: Տեղումները տարվա ընթացքում կազմում են 500-600 մմ: Մարզի հարավային մասերում օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը կազմում է 6-7°C: Ձմռանը ցրտերը չափավոր են, հունվար ամսվա միջինը կազմում է -5°C: Ամռանը զով է, շոգը՝ չափավոր (32°C): Մթնոլորտային տեղումների տարեկան քանակը կազմում է 600-750 մմ: Մարզում ձնածածկույթի հզորությունը տնտեսապես օգտագործելի բարձրություններում տատանվում է 10-75 սմ-ի սահմաններում: Մարզում է դիտվել ՀՀ-ում ամենաշատ ամպամած օրերի քանակը՝ 64 օր (Իջևան): Արևափայլի տարեկան տևողությունը 1900-2000 ժամ է։ Մարզում դիտվում են տարվա 4 եղանակները։

Ջրագրությունը և բալնեոլոգիական ռեսուրսները:  Մարզի ջրագրական ցանցը պատկանում է Կուր գետի ավազանին: Խոշոր գետերից են հարավ-արևմուտքից հյուիս-արևելք հոսող Աղստևը և ծայր հյուսիս-արևմուտքում փոքր ավազան զբաղեցնող Դեբեդը: Մյուս գետերից առանձնանում են Ոսկեպարը, Հախումը, Տավուշը, Խնձորուտը: Մարզում կան նաև լճեր՝ Պարզ, Ժանգոտ, Գոշի լիճը: Մարզը հարուստ է նաև հանքային ջրերով: Մարզում կան նաև ջրվեժներ. Խնձորուտի վրա է գտնվում  15 մ բարձրությունից թափվող Շառաչ ջրվեժը (Բայղուշի ձորում): Խաչաղբյուր գետի վրա՝ Ենոքավան գյուղից 3 կմ հեռավորության վրա է գտնվում Լաստիվեր ջրվեժը: 

Մարզը հարուստ է նաև հանքային բուժիչ ջրերով, որոնցից հիմնականում օգտագործվում են միայն Դիլիջան քաղաքի շրջակայքում գտնվողները (Դիլիջան Ֆրոլովա, Թթու ջուր), հայտնի են նաև Ակնաղբյուրի, Վազաշենի, Ոսկեպարի, Բլդանի հանքային ջրերը:   Մարզում են գտնվում թվով 5 ջրամբարներ` Ջողազի (45 մլն խմ), Հախումի (12 մլն խմ), Տավուշի (5 մլն խմ), Այգեձորի (4 մլն խմ) և Խաշթառակի (0.12 մլն խմ), որոնք հիմնականում օգտագործվում են ոռոգման նպատակով: Ջողազի ջրամբարը չի օգտագործվում սահմանային լինելու պատճառով, մնացած ջրամբարները ևս սահմանային են և մասամբ են օգտագործվում:

Տնտեսությունը։ Մարզը հանրապետության վառ արտահայտված գյուղատնտեսական շրջաններից է: Անասնաբուծության մեջ առաջատար ճյուղեր են համարվում խոշոր եղջերավոր անասնաբուծությունն ու խոզաբուծությունը, իսկ բուսաբուծության մեջ` հացահատիկային մշակաբույսերի մշակությունն ու խաղողագործությունը: Վերջին տարիներին իրագործված բազմաթիվ խթանող գյուղատնտեսական ծրագրերի շնորհիվ մեծ զարգացում է ապրում պտղաբուծությունը, ինչով մարզը նախկինում մեծ համբավ է վայելել։ Տարեցտարի զարգացում է ապրում նաև մեղվաբուծությունը: Մարզի տնտեսության առաջատար մյուս ճյուղը մշակող արդյունաբերությունն է: Առավել գերակշռող են սննդի արդյունաբերությունը և փայտամշակումը: Մարզում արտադրվող արդյունաբերական արտադրանքից արտաքին շուկա են հանվում գինիներ, պահածոներ, հանքային ջուր, քարե և փայտե, վերջերս նաև տեքստիլ արտադրատեսակներ: 

Բնակչությունը։ Տավուշի մարզը հանդիսանում է ՀՀ ոչ խիտ բնակեցված մարզերից մեկը։ Մարզի բնակչությունը կազմում է 123 500 մարդ (2018 թ), որից քաղաքային` 42,3%, գյուղական՝ 57,7%: Մարզում կան 5 քաղաք և 61 գյուղ, 24 համայնք (2018 թ): Մարզի 47 բնակավայրեր սահմանամերձ են Ադրբեջանին: Միևնույն ժամանակ մարզի բնակչության շուրջ 30% գտնվում է 2 բնակավայրերում՝ Իջևան և Դիլիջան քաղաքներում։ Տղամարդիկ կազմում են բնակչության 47,9%-ը, կանայք` 52,1%-ը: 

Պատմություն

Տավուշի մարզը ներառում է պատմական Հայաստանի 4 աշխարհների գավառներ ու գավառամասեր: Մարզի տարածքի հյուսիսային մասը (Նոյեմբերյանի տարածաշրջան) հիմնականում համապատասխանում է Գուգարքի Կողբափոր, կենտրոնական և արևմտյան մասերը (Իջևանի տարածաշրջան)` Կայեն և Կանգարք գավառներին: Հարավային մասը՝ (Դիլիջան) մտել է Այրարատ աշխարհի Վարաժնունիք գավառի մեջ, իսկ արևելյան մասի՝ (Շամշադինի տարածաշրջան) բնակավայրերն ու հնավայրերը հիշատակվում են Ուտիք աշխարհի Փառիսոս և Արցախ աշխարհի Քուստի գավառներում: Ուտիքի մեջ է մտել մարզի տարածքի հյուսիսարևելյան` ավելի փոքր մասը (դա համընկել է Ուտիքի Տավուշ գավառի հետ, որի անունն էլ վերցրել է մարզը): Մարզն այսօր ընդգրկում է Իջևանի, Նոյեմբերյանի և Բերդի (Շամշադինի) նախկին տարածաշրջանները և համարվում է Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության 10 մարզերից մեկը և կարգավիճակ է ստացել 1995թ.: